Leczenie zgryzu otwartego
Przy prawidłowym zgryzie wszystkie zęby stykają się ze sobą, gdy usta są zamknięte. W zgryzie otwartym tak się nie dzieje - między górnymi a dolnymi zębami pozostaje widoczna szpara, nawet przy zaciśniętych szczękach. Wada zaburza odgryzanie i żucie pokarmów, powoduje seplenienie i zmusza do oddychania przez usta. Nieleczona z każdym rokiem pogłębia się. Leczona, szczególnie u dzieci, może być skutecznie skorygowana, niekiedy już przez samą eliminację przyczyny.
Czym jest zgryz otwarty?
Zgryz otwarty to wada pionowa uzębienia - zęby nie mogą osiągnąć wzajemnego kontaktu w pionie. Przestrzeń między górnymi a dolnymi zębami, widoczna przy zamkniętych ustach, nazywana jest szparą niedogryzową.
Wyróżniamy trzy podstawowe typy:
- Zgryz otwarty przedni - szpara obejmuje zęby sieczne i kły; zęby boczne stykają się normalnie. Najczęstsza postać.
- Zgryz otwarty boczny - dotyczy zębów przedtrzonowych i trzonowych; zęby przednie mogą się stykać.
- Zgryz otwarty całkowity - brak kontaktu na całej długości łuku; żaden ząb nie dotyka swojego antagonisty.
Charakterystycznym objawem zewnętrznym jest optyczne wydłużenie dolnej części twarzy - usta sprawiają wrażenie stale niedomkniętych, a wargi mogą być rozchylone nawet w spoczynku.
Skąd się bierze zgryz otwarty? Przyczyny wady
Zgryz otwarty może mieć kilka przyczyn - często nakładają się na siebie.
Nawyki i funkcje parafizjologiczne
To najczęstsze przyczyny zgryzu otwartego przedniego, zwłaszcza u dzieci:
- Długotrwałe ssanie smoczka lub kciuka - wywiera stały nacisk na zęby przednie, nie pozwalając im osiągnąć kontaktu. Smoczek powinien być odstawiony najpóźniej do 2.-3. roku życia.
- Nieprawidłowe połykanie z interpozycją języka - język wsuwa się między górne i dolne zęby przy każdym połknięciu (kilkaset razy dziennie), fizycznie uniemożliwiając ich zetknięcie. To najczęstsza przyczyna nawrotu zgryzu otwartego po leczeniu.
- Oddychanie przez usta - zmienia pozycję spoczynkową języka (powinien leżeć na podniebieniu), co zaburza kształtowanie łuków zębowych
- Nawykowe obgryzanie paznokci lub przedmiotów
Przerost migdałków podniebiennych
Duże migdałki zmuszają dziecko do oddychania przez usta i wywierają nacisk na język, który przesuwa się do przodu. Usunięcie migdałków (w porozumieniu z laryngologiem) jest często pierwszym krokiem leczenia u dzieci.
Czynniki ogólnoustrojowe i genetyczne
- Krzywica i niedobory mineralne zaburzające wzrost kości szczęk
- Choroby endokrynologiczne (zaburzenia hormonalne)
- Genetycznie uwarunkowany pionowy wzorzec twarzy - twarz długa, wąska, z tendencją do otwartego zgryzu szkieletowego
- Zespoły genetyczne (np. zespół Downa)
Dlaczego warto leczyć zgryz otwarty? Skutki nieleczenia
- Trudności z jedzeniem - brak kontaktu zębów przednich uniemożliwia skuteczne odgryzanie; pacjenci jedzą bokiem ust lub unikają twardych pokarmów
- Seplenienie i wady wymowy - język nie ma odpowiedniej podpory zębowej do artykulacji głosek „s", „z", „c", „dz" i pokrewnych; wada wymowy nieustępująca po terapii logopedycznej bardzo często ma podłoże ortodontyczne
- Nawykowe oddychanie przez usta - niedomknięte usta to brama dla alergenów, wirusów i bakterii; sucha błona śluzowa jest mniej odporna na infekcje
- Przeciążenie zębów bocznych - jeśli zęby przednie nie stykają się, cały ciężar żucia spada na trzonowce, które ścierają się zbyt szybko
- Pogłębianie się wady - bez eliminacji przyczyny (ssanie, interpozycja języka) zgryz otwarty nie tylko nie ustępuje, ale się powiększa
- Zmiany estetyczne twarzy - wydłużony dolny odcinek twarzy i rozchylone wargi w spoczynku
Diagnostyka zgryzu otwartego
Ortodonta ocenia rodzaj i przyczynę zgryzu otwartego na podstawie:
- Wywiadu - nawyki dziecka (ssanie, oddychanie przez usta), historia leczenia laryngologicznego
- Badania klinicznego - pomiar wielkości szpary niedogryzowej, ocena pozycji języka w spoczynku i przy połykaniu, symetria twarzy
- Pantomogramu i cefalogramu bocznego - ocena proporcji pionowych twarzy i kąta żuchwy, które wskazują, czy wada ma charakter zębowy czy szkieletowy
- Oceny funkcji mięśniowej - analiza wzorca połykania i spoczynkowej pozycji języka
Leczenie zgryzu otwartego u dzieci
Najważniejszy pierwszy krok: eliminacja przyczyny. U małych dzieci, jeśli uda się usunąć nawyk (ssanie, interpozycja języka), zgryz otwarty może samoistnie się zmniejszyć lub całkowicie ustąpić - zęby po prostu dorosną do kontaktu, gdy przeszkoda zniknie.
Eliminacja nawyków
- Przy ssaniu kciuka w nocy - mechaniczna blokada na rękawie piżamy uniemożliwiająca dotarcie ręki do ust
- Przy ssaniu smoczka - stopniowe odstawianie z pomocą logopedy lub ortodonty
- Przy interpozycji języka - terapia logopedyczna nauki prawidłowego połykania; aparat z zaporą językową (kolce lub siatka podniebienną) eliminuje nawyk mechanicznie
Aparaty ortodontyczne u dzieci
W zależności od rodzaju i stopnia wady ortodonta dobiera odpowiednie urządzenie:
- Aparaty ruchome czynnościowe (np. aparat Andersena, bionator Baltersa) - stymulują pionowy wzrost zębów i normalizują funkcje mięśniowe
- Łuki podniebienne i językowe - blokują interpozycję języka i wspierają pionowe wyrzynanie zębów
- Wyciągi pionowe - stymulują zęby boczne do zwarcia, redukując szparę niedogryzową
- Aparat stały - przy zębach stałych umożliwia precyzyjną korektę pionowego ustawienia każdego zęba
Leczenie zgryzu otwartego u dorosłych
U dorosłych leczenie jest bardziej złożone. Kluczowym pytaniem jest, czy wada ma podłoże zębowe (można ją skorygować aparatem) czy szkieletowe (wymaga interwencji chirurgicznej).
Aparat stały
Przy zgryzie otwartym zębowym aparat stały metalowy lub ceramiczny pozwala na pionowe „wciągnięcie" (intrudowanie) zębów bocznych i pionowe „wyciągnięcie" (ekstrudowanie) zębów przednich, co zmniejsza lub eliminuje szparę niedogryzową. Efekty są uzależnione od prawidłowej terapii mięśniowej - bez przeprogramowania wzorca połykania ryzyko nawrotu jest wysokie. Więcej o aparacie metalowym →
Nakładki Clear Aligner
Przy lżejszych wadach zębowych przezroczyste nakładki mogą skutecznie korygować zgryz otwarty przedni. Wymagają jednak ścisłego przestrzegania czasu noszenia (min. 20-22 h/dobę) i są mniej przewidywalne przy wadach z wyraźną interpozycją języka. Więcej o Clear Aligner →
Chirurgia ortognatyczna
Przy ciężkim zgryzie otwartym szkieletowym - zwłaszcza z wyraźnym pionowym wzorcem twarzy i dużym kątem żuchwy - korekta wymaga operacji ortognatycznej. Chirurg ustawia szczęki w prawidłowej pozycji pionowej, a leczenie ortodontyczne przygotowuje i finalizuje rezultat. Efekty są trwałe i często znacząco poprawiają rysy twarzy.
Retencja po leczeniu zgryzu otwartego
Aparat retencyjny po zakończeniu leczenia to warunek konieczny trwałego efektu. Przy zgryzie otwartym stosuje się często retainer z elementem blokującym interpozycję języka, który podtrzymuje efekty i jednocześnie utrwala prawidłowy wzorzec połykania. Więcej o retencji →
Poznaj pozostałe wady zgryzu, które leczymy
Kliknij wadę, która Cię dotyczy
- znajdziesz tam szczegółowy opis przyczyn, skutków i metod leczenia.
FAQ - Najczęstsze pytania o zgryz otwarty
Czym jest zgryz otwarty i jak go rozpoznać?
Zgryz otwarty to wada, w której górne i dolne zęby nie stykają się ze sobą przy zamkniętych ustach - między łukami pozostaje widoczna szpara. Może dotyczyć zębów przednich, bocznych lub całego łuku. Charakterystycznym objawem jest optyczne wydłużenie dolnej części twarzy. Osoby z tą wadą mają trudności z odgryzaniem i żuciem pokarmów, często seplenieją i oddychają przez usta zamiast przez nos.
Jakie nawyki dziecka mogą prowadzić do zgryzu otwartego?
Najczęstszą przyczyną zgryzu otwartego jest utrwalony sposób połykania z językiem wsuwanym między wały dziąsłowe - nawyk, który powinien zanikać wraz z pojawieniem się zębów mlecznych, ale u niektórych dzieci się utrwala. Dodatkowe czynniki ryzyka to długotrwałe ssanie smoczka lub kciuka, nawykowe obgryzanie paznokci oraz przerost migdałków podniebiennych, który zmusza dziecko do oddychania przez usta. Wczesna eliminacja tych nawyków często pozwala uniknąć konieczności długiego leczenia ortodontycznego.
Czy zgryz otwarty u dorosłych wymaga operacji?
U dorosłych leczenie zgryzu otwartego jest bardziej złożone niż u dzieci. W łagodniejszych przypadkach możliwa jest korekta aparatem stałym, uzupełnionym retainerem podtrzymującym efekty. W cięższych przypadkach, gdy wada ma podłoże szkieletowe, konieczny jest zabieg chirurgiczny, podczas którego każdy z łuków zębowych ustawiany jest oddzielnie. Metodę leczenia zawsze dobiera ortodonta po szczegółowej analizie rodzaju i stopnia zaawansowania wady.
lek. stom. Iwona Bosek
O autorze:
Specjalista stomatologii zachowawczej z endodoncją oraz ekspert w dziedzinie ortodoncji. Absolwentka Akademii Medycznej we Wrocławiu (2005). Swoją wiedzę z zakresu nowoczesnej ortodoncji zdobywała na prestiżowych uczelniach zagranicznych, kończąc m.in. studia podyplomowe Master in Orthodontics and Dentofacial Orthopedics na Uniwersytecie San Jorge w Barcelonie oraz szkolenia w Vienna School of Interdisciplinary Dentistry.