Etapy leczenia ortodontycznego u dzieci
Leczenie ortodontyczne u dzieci często przebiega w dwóch odrębnych etapach: etapie I, prowadzonym w uzębieniu mlecznym lub mieszanym (ok. 6-12 lat), oraz etapie II, realizowanym po wyrznięciu wszystkich zębów stałych (zwykle po 12. roku życia).
Etap I nie zastępuje etapu II - jego celem jest wpłynięcie na wzrost szczęk i żuchwy wtedy, gdy kość jest jeszcze plastyczna. Etap II finalizuje ustawienie zębów aparatem stałym lub nakładkami Clear Aligner.
Czym jest leczenie ortodontyczne dwuetapowe?
Leczenie ortodontyczne dwuetapowe, nazywane też leczeniem etapowym lub fazowym, to strategia, w której ortodonta planuje dwie oddzielne, rozłożone w czasie fazy aktywnego leczenia. Pierwsza faza trwa zwykle 12-18 miesięcy i kończy się po osiągnięciu celu szkieletowego lub skorygowaniu nawyku. Po niej następuje okres obserwacji, a następnie etap II, najczęściej z aparatem stałym, trwający kolejne 12-24 miesiące.
Łączny czas leczenia wraz z przerwą wynosi zazwyczaj 4-6 lat, choć samo aktywne noszenie aparatów to jedynie 2-3 lata.
Etap I - leczenie w uzębieniu mlecznym i mieszanym (6-12 lat)
Etap I leczenia ortodontycznego rozpoczyna się wtedy, gdy dziecko ma jeszcze zęby mleczne lub gdy trwa wymiana uzębienia mlecznego na stałe, czyli mniej więcej między 6. a 12. rokiem życia. W tym czasie kość szczęki i żuchwy jest biologicznie aktywna i podatna na kształtowanie. Oznacza to, że ortodonta może wpłynąć nie tylko na ustawienie zębów, ale na rozwój całego szkieletu twarzy, czego po zakończeniu wzrostu nie da się już osiągnąć bez interwencji chirurgicznej.
Jakie problemy leczy się w etapie I?
Nie każde dziecko potrzebuje etapu I. Jest on wskazany przede wszystkim wtedy, gdy problem ma charakter szkieletowy lub nawykowy, a nie jedynie zębowy:
- Wąska szczęka górna - powoduje zgryz krzyżowy i utrudnia prawidłowy wzrost żuchwy. Poszerzenie jest możliwe wyłącznie przed zakończeniem wzrostu.
- Przodozgryz szkieletowy - zbyt mała szczęka górna przy prawidłowej żuchwie. Maska twarzowa stymuluje wzrost szczęki ku przodowi, dlatego leczenie przodozgryzu rozpoczęte po zakończeniu wzrostu wymagałoby już operacji.
- Cofnięta żuchwa - u rosnącego dziecka aparat czynnościowy repozycjonuje żuchwę i stymuluje jej wzrost, dzięki czemu tyłozgryz koryguje się szkieletowo. U dorosłego możliwy jest wyłącznie efekt zębowy.
- Złe nawyki - ssanie kciuka, oddychanie przez usta czy nieprawidłowe połykanie. Korekta nawyku zapobiega trwałemu odkształceniu łuku zębowego.
- Brak miejsca dla wyrzynających się zębów stałych - wczesna interwencja może zapobiec ekstrakcjom w etapie II.
Pierwszą ocenę ortodontyczną zaleca się między 6. a 7. rokiem życia dziecka - przy wyrzynaniu pierwszych zębów stałych. Wczesna diagnoza nie zawsze oznacza natychmiastowe leczenie, ale pozwala zaplanować je w optymalnym momencie.
Jakie aparaty w etapie I?
Dobór aparatu zależy od rodzaju wady i wieku dziecka - zawsze po badaniu klinicznym i analizie zdjęcia RTG.
Płytka Schwarza
Zdejmowany aparat ruchomy ze śrubą rozszerzającą. Stosowany przy wąskim łuku zębowym i drobnych wadach w uzębieniu mieszanym. Noszony przez większość doby, zdejmowany do jedzenia i szczotkowania.
Więcej →Twin Block
Dwuczęściowy aparat czynnościowy do korekcji tyłozgryzu. Górna i dolna płytka wymuszają prawidłowe ustawienie żuchwy. Działa wyłącznie w fazie aktywnego wzrostu dziecka.
Więcej →Aparat Trainer
Miękki, elastyczny aparat korygujący złe nawyki: oddychanie przez usta, ssanie kciuka, nieprawidłowe połykanie. Noszony przez 1-2 godziny w ciągu dnia oraz przez noc.
Więcej →Maska twarzowa
Zewnętrzny aparat stosowany przy przodozgryzie szkieletowym. Przykłada siły do szczęki górnej, stymulując jej wzrost do przodu. Skuteczna wyłącznie w fazie wzrostu, do około 10. roku życia.
Więcej →Aparat Hyrax
Stały aparat poszerzający szczękę górną, montowany na podniebieniu. Stosowany przy wąskim podniebieniu i zgryzie krzyżowym. Aktywowany przez rodzica specjalnym kluczykiem.
Więcej →Inne aparaty ruchome
W zależności od wady i wieku dziecka ortodonta może zastosować różne kombinacje aparatów. Dobór zawsze następuje po dokładnej diagnostyce - zdjęciu RTG i badaniu klinicznym.
Więcej →Przerwa między etapami, co się wtedy dzieje?
Po zakończeniu etapu I następuje okres obserwacji. Dziecko nie nosi aktywnego aparatu, ale co 6-12 miesięcy odbywają się wizyty kontrolne. W tym czasie trwa naturalna wymiana uzębienia mlecznego na stałe. Ortodonta monitoruje, czy zęby stałe wyrzynają się w zaplanowanym miejscu i czy efekty etapu I się utrzymują. Przerwa trwa zazwyczaj od roku do dwóch lat, rzadziej dłużej.
Wielu rodziców niepotrzebnie niepokoi się tą przerwą i traktuje ją jako stratę czasu albo błąd w planowaniu. To jednak zaplanowany element terapii. Założenie aparatu stałego przed wyrznięciem wszystkich zębów stałych byłoby przedwczesne i nieskuteczne.
Etap II - aparat stały w uzębieniu stałym (od 12. roku życia)
Etap II rozpoczyna się po wyrznięciu wszystkich zębów stałych, z wyjątkiem zębów mądrości, które pomija się w planowaniu. Następuje to zwykle między 12. a 14. rokiem życia. Celem etapu II jest precyzyjne ustawienie wszystkich zębów, domknięcie ewentualnych przerw w łukach, korekcja pozostałych dysproporcji oraz finalizacja estetyki uśmiechu.
W etapie II stosuje się najczęściej aparat stały - metalowy, najbardziej uniwersalny i najtańszy, albo ceramiczny, z zamkami w kolorze zębów. U starszych nastolatków z mniejszymi wadami możliwe są także nakładki. Wybór zależy od rodzaju wady i od gotowości pacjenta do przestrzegania zaleceń.
| Kryterium | Etap I | Etap II |
|---|---|---|
| Wiek dziecka | ok. 6-12 lat | od ok. 12-14 lat |
| Uzębienie | Mleczne lub mieszane | Stałe (kompletne) |
| Cel leczenia | Szkielet, nawyki, miejsce na zęby | Ustawienie zębów, zgryz, estetyka |
| Aparaty | Ruchome: Trainer, Twin Block, Płytka Schwarza, Maska, Hyrax | Stałe: metalowy, ceramiczny lub nakładki |
| Czas trwania | 12-18 miesięcy | 12-24 miesiące |
| Co bez leczenia? | Wada szkieletowa pogłębia się; etap II trudniejszy lub niemożliwy bez operacji | Zęby pozostają krzywe; efekty etapu I mogą się cofnąć |
Zobacz aparaty stałe stosowane w etapie II
Czy każde dziecko potrzebuje dwóch etapów?
Nie, leczenie etapowe nie jest regułą, lecz wskazaniem klinicznym. Dzieci, u których wada ma charakter wyłącznie zębowy (stłoczenia, szpary między zębami, lekkie nieprawidłowości ustawienia) i u których nie występują dysproporcje szkieletowe, mogą poczekać do pełnego uzębienia stałego i przejść bezpośrednio do etapu II. Decyzję podejmuje ortodonta na podstawie badania klinicznego oraz analizy zdjęcia RTG - pantomogramu, a w razie potrzeby cefalogramu bocznego.
Etap I jest niezbędny przede wszystkim wtedy, gdy problem dotyczy wzrostu szczęk, bo to jest okno terapeutyczne, które zamyka się wraz z zakończeniem wzrostu. Wady zębowe można korygować w każdym wieku. Wad szkieletowych po zakończeniu wzrostu nie da się już skorygować samym aparatem. W takich przypadkach rozważa się leczenie chirurgiczne, które pozostaje rozwiązaniem ostatecznym, a nie domyślnym.
Co jeśli etap I nie został przeprowadzony w odpowiednim czasie?
Jeśli dziecko jest starsze i nie przechodziło etapu I, ortodonta ocenia, czy wada szkieletowa jest na tyle zaawansowana, że będzie wymagała interwencji chirurgicznej w dorosłości, czy też można ją skompensować aparatem stałym w etapie II. Wiele wad, które idealnie leczyłoby się w etapie I, da się poprawnie, choć nie zawsze w pełni, skorygować później. Oznacza to jednak zwykle trudniejsze leczenie, dłuższy czas oraz ryzyko ekstrakcji zębów, których dałoby się uniknąć.
Leczenie etapowe - najczęstsze pytania
Nie znalazłeś odpowiedzi? Zadzwoń lub napisz
- chętnie wyjaśniamy plan leczenia jeszcze przed jego rozpoczęciem.
